Децата од најрана возраст треба да учат дека сите сме еднакви

Ѓултен Мустафова, проектен менаџер во „Ромалитико“, знае многу добро што значи борбата за инклузија – и што значи таа борба да трае со генерации. За неа, вистинската интеграција на ромската заедница започнува од едно прашање што во македонското општество сè уште не се отвора доволно: постоењето на сегрегирани населби. „Ромите и во Македонија, и во светот генерално, најчесто живеат во изолирани средини, што значително го забавува процесот на инклузија“, вели Мустафова. Но таму каде што ромските семејства живеат заедно со мнозинството, резултатите се видливи: „Инклузијата оди побрзо, дискриминацијата е речиси незабележлива. Самите Роми се чувствуваат повеќе прифатени, повеќе вклучени.“ Не зборува само теоретски. Низ проекти спроведени со македонски општини, таа лично видела како мешаното живеење носи позитивни промени. Но и покрај тоа, предизвиците остануваат. Сепак, патот не е лесен. „Кога работев како раководител на сектор во едно министерство, иако формално имав моќ, неформално сè уште се чувствуваше отпорот – некои колеги, особено оние постари и не-Роми, тешко прифаќаа дека една Ромка може да носи важни одлуки“, раскажува Мустафова. „Стереотипите беа тука: дека не сме доволно стручни, дека не сме за лидерски позиции.“ Таа сведочи и за тивката борба што се води и во училиштата, во најраните години. „Не станува збор само за мене, туку и за моето дете“, вели. „Имавме ситуации каде што родителите на неговите соученици не прифаќаа некои работи. Важно е да се работи уште од најрана возраст – децата треба да учат дека сите сме еднакви.“ Иако признава дека е фрустрирачки постојано да мора да објаснуваш дека си способна, дека припаѓаш, дека имаш право да бидеш таму каде што си, Мустафова гледа и позитивна страна: „Свесна сум дека на тие на кои им објаснуваме, им даваме нова перспектива. Тие можеби никогаш немале прилика да видат друга слика за Ромите. Ова е борба за идните генерации.“ Паралелно со системските бариери, постојат и бариери внатре во ромската заедница. Таа прави споредба меѓу трите генерации во нејзиното семејство: мајка ѝ, Мустафова и нејзиниот син. „Кога мојата мајка продолжила во средно училиште, била осудувана – не само од општеството туку и од ромската заедница. Образованието не било вреднувано тогаш. Денес е различно. Благодарение на работата на граѓанските организации и поддршката со стипендии, сликата се менува. Моето дете расте во поинакво опкружување каде што етничката припадност не секогаш е бариера за пријателство или почит, додава таа. Иако е воспитана во несегрегирана средина, каде растела со деца од различни етнички групи, Мустафова признава дека стереотипите никогаш не исчезнале целосно. За другите жени Ромки, дискриминацијата е уште поинтензивна. Затоа, како што вели, мора да се работи постојано: на десегрегација, на едукација на администрацијата, на воведување на обуки во училиштата за недискриминација и сензитивност. Сепак, Мустафова е свесна дека патот до целосна инклузија е уште долг. Особено кога станува збор за жените Ромки што сакаат да влезат во бизнисот или политиката.